Bugünlerde teknoloji dünyası, yapay zekanın yapabileceklerini konuşurken adeta büyülenmiş durumda. Herkes ChatGPT'yi, düşünen algoritmaları, robotları tartışıyor. Sanki bu kavramlar hayatımıza gökten zembille inmiş, insanlık tarihi bu noktaya bir anda gelmiş gibi davranıyoruz. Oysa bilimin takvimi, popüler kültürden çok daha farklı işler. Bu topraklarda, henüz bilgisayarın adının bile bilinmediği, elektriğin bile lüks sayıldığı bir dönemde; 1959 yılının karlı bir Erzurum gününde bir bilim insanı kürsüye çıkıp bugünü, evet tam da bugünü anlatıyordu.

 Düşünün; dünya henüz silikon çipleri, interneti, kişisel bilgisayarları hayal bile edemezken, Atatürk Üniversitesi’nde insan beyni ile makinenin sınırlarının konferansı veriliyordu, konferansın başlığı ise oldukça iddialıydı: 'Makine Düşünebilir mi ve Nasıl Düşünebilir?' Peki kimdi bu konferansı veren Ordinaryüs Profesör Cahit Arf!

 Arf o günkü konuşmasında, sadece matematiksel bir denklemden değil, insan zihninin çalışma prensiplerinden bahsediyordu. Ona göre insan beyni ile makine arasında temel bir fark vardı: Makineler 'hesabi' (işlemsel) konularda insanı geçebilirdi ve geçecekti de. Ancak asıl mesele, insanın yaptığı gibi 'estetik' ve 'sezgisel' düşünebilmekti.

Cahit Hoca, o gün salondakilere belki de tarihin en erken 'Makine Öğrenmesi' dersini veriyordu. "Makinelere her şeyi biz öğretemeyiz, bu imkansızdır" diyordu. Ona göre çözüm, makineyi her şeyi bilen bir yetişkin olarak değil, öğrenmeye aç bir çocuk gibi tasarlamaktı. Nasıl ki bir çocuk çevresini gözlemleyerek, deneyerek ve yanılarak öğreniyorsa; makinelerin de dış dünyadan veri alarak kendi kendilerini eğitmeleri gerektiğini savunuyordu.

 Yani o günkü vizyonuyla, bugünün yapay zeka mühendislerine adeta yol haritası çiziyordu: Bir makinenin gerçekten düşünebilmesi için, sadece içine yüklenen komutlarla sınırlı kalmaması, tıpkı bir insan gibi tecrübe ederek kendi hafızasını oluşturması gerekiyordu.

Bugün, 26 Aralık. Cahit Arf’ın aramızdan ayrılışının yıl dönümü. Bu yazıyı kaleme almamın sebebi, sadece büyük bir matematikçiyi anmak değil; bilimin mekan ve zaman tanımadığını hatırlatmaktır. Silikon Vadisi’nden binlerce kilometre uzakta, kısıtlı imkanlarla bile olsa, vizyon sahibi bir zihnin dünyayı nasıl yakalayabileceğini –hatta geçebileceğini– Cahit Hoca bize kanıtladı.

Onu anarken, miras bıraktığı asıl dersi unutmamalıyız: Bilim sadece formüllerden ibaret değildir; bilim, hayal kurma cesaretidir. Erzurum’un soğuğunda "Makineler düşünebilir mi?" diye soran o cesur zihin, bugün hepimize, özellikle de gençlere şu mesajı veriyor: Sınır haritalarda değil, zihinlerdedir.

Okumak isteyenler için konferansın makalesi;

https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1861642