Zeytin…

 Kimine göre sadece bir ağaç, kimine göre ekonomik bir değer, kimine göreyse bereketin simgesi. Ama aslında zeytin, toprağın hafızasıdır. Kökleriyle sadece mineralleri değil, yüzyılların iklimini, rüzgârın yönünü, yağmurun tadını, güneşin sıcaklığını, insan sesini ve gölgesine sığınan çocuğun kahkahasını da belleğine yazar.

 O yüzden bir zeytini kökünden sökmek, yalnızca bir ağacı değil, bir tarihi yerinden etmektir. Bilim insanları, bu acının adını koymuş: “hidrolik şok.” Kökleri parçalanan zeytin, su yollarını kaybeder; damarlarındaki yaşam dolaşımı bozulur. Çoğu zaman bu şoktan çıkamaz, çıkabilirse bile eski verimine kavuşamaz. Yalınayak bir insanın sıcak asfalt üzerinde hissettiği yabancılık neyse, zeytinin de yabancı toprağa kök salmaya çalışırken yaşadığı budur.

 Fakat mesele sadece duygusal ya da kültürel değil; bu, doğrudan gıda güvenliğimizle ilgili. Gıda güvenliği, yalnızca market raflarının dolu olması demek değildir. Yerel tohumların korunması, verimli tarım alanlarının sürdürülmesi, üreticinin ekonomik sürdürülebilirliği demektir. Zeytin ağaçlarının taşınması, yağ verimini düşürür; hastalıklara karşı direncini kırar. Verim azalınca üretici geçimini kaybeder, biz ise soframızdaki zeytinyağını, salamurayı, hatta bazı yörelerde ekmekle yenen zeytini kaybederiz.

 Dünya bu hatayı daha önce yaptı.
İspanya’nın Endülüs bölgesinde, “yer açmak” gerekçesiyle taşınan zeytinlerin iki yıl içinde %58’i öldü. Hayatta kalanlarda verim ciddi oranda düştü. Yerel çiftçiler borç batağına sürüklendi; bazıları toprağını satmak zorunda kaldı.
Yunanistan’da 400 yıllık “Koroneiki” (Kalamata türü) zeytin ağaçları taşındı. Sonuç: Yağ oranında %40 düşüş, genetik mirasın ise geri dönüşsüz kaybı. O ağaçlar yalnızca meyve değil, Yunan kültürünün bir parçasıydı.
Portekiz, bu tecrübeden ders aldı ve birkaç yıl önce çıkardığı yasayla zeytin naklini “ekolojik suç” ilan etti.
Tunus’ta ise asırlık zeytinlikler “milli yaşayan anıt” statüsüyle korunuyor. Çünkü biliyorlar ki, bin yıl yaşayabilen bir ağaç, sadece meyve değil, toprakla kurulmuş bir medeniyettir.

Peki biz ne yapıyoruz?
 Şimdi aynı yanlışın eşiğindeyiz. Taşınması planlanan yerler arasında Yatağan ve Akbelen Ormanı var. Maden projelerinin* önü, Maden Kanunu değişiklikleriyle açılmış durumda. Kâğıt üzerinde “taşınacak” denilen zeytinler, gerçekte toprağından koparılacak, hafızası silinecek, çoğu ilk iki yılda ölecek.

Üstelik bu yalnızca zeytin üreticisini değil, ülkenin tarımsal geleceğini tehdit ediyor. Zeytin, Akdeniz havzasında stratejik bir tarım ürünüdür. Sadece yağ olarak değil; çekirdeğinden elde edilen biyoyakıt, yaprağından üretilen çay ve gıda takviyesiyle ekonominin farklı kollarına değer katar. Biz bu ağaçları kaybedersek, yalnızca bir gıda kalemi değil, tarımsal bağımsızlığımızdan bir parça da elimizden gider.

Kökünden sökülmüş bir zeytin, yeni toprağa alışmaya çalışırken zaman kaybeder; yıllarca meyve vermez. O yıllar, çiftçinin gelir kaybı; tüketicinin ise yüksek fiyat ve düşük kalite anlamına gelir. Bu da gıda güvenliğinin tam kalbine vurulan bir darbedir.

Zeytini yerinden etmek, ona ayakkabı giydirip yabancı bir şehre bırakmaya benzer. Ne toprağın dokusu tanıdık gelir, ne suyun tadı. Kökleriyle hafızasını yitiren zeytin, artık eski zeytin değildir.

Belki de tam bu yüzden, yalınayak yaşamak kavramını hatırlamak gerek. Yalınayak yaşamak; toprağa basmanın, toprağın kokusunu duymanın, kökünle bir olmanın adıdır. Biz toprağımızı, zeytinimizi korumazsak; köksüz kalırız.

* https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2025/07/20250724.pdf

“İncire ve zeytine ant olsun. Sina dağına, şu güvenli beldeye ant olsun. Biz insanı en güzel biçimde yarattık; sonra aşağıların aşağısına indirdik.”
(Tin Suresi 95:1–5)