İnternette okuduğum bazı haberlerde “Türkiye badem üretiminin, dünya badem üretiminde 4. sırada yer aldığını” okuduğumu söylediğim Yasin Kolaşin, bu bilginin “check” edilmeye (denetlenmeye, kontrol edilmeye) muhtaç bir bilgi olduğunu, dünyada üretilen bademin %80'nin ABD'de, %10'unun İspanya'da üretildiğini, 3., 4. ve diğer sıralardaki ülkelerin paylarının % 4, 3, 2 ve daha az olduğunu söyledi.

Uzmanımızın verdiği bilgilere göre Datça dışında, özellikle Anadolu'da dikimi giderek yaygınlaşan badem ağaçları, Fransız ve ABD menşeli idi; Yasin Kolaşin, bunların yanına İspanya menşeli badem ağaçlarını da ekledi. Her iki kaynak, Datça'daki badem ağaçlarının ise, bütün çeşitleriyle Datça'ya özgü olduklarını, Datça dışında yetişemediklerini söyleyerek, “Datça bademi 'Endemik' tir” dedi.

Uzmanımız: “Datça bademi, Datça dışında olmaz. Yetişmez. Datçalı, Datça dışından getirilen bademi tarlasına dikmez. Datça bademi, erken çiçek açan ve erken çağla veren bir bademdir. Bu, Datça'nın toprağından, havasından, güneşinden kaynaklanır. Atalarımızdan, yüzlerce yıldır doğal seleksiyon ile bu çeşitler ayakta kalmış ve bugüne gelmiş. Datça bir yarımadadır, komşusu yoktur. Bu nedenle Nurlu, Ak Badem ve Sıra Bademi dediklerimiz doğal seleksiyonla, piyasaya çıkmış.”

Yasin Kolaşin: “Öncelikle bu türlerin hepsinin yerli, Datça’ya özgün türler olduklarının altını çizmek lazım. Yani dışarıdan onlarca tür Datça’ya getirilmiş ve dikilmiş değildir. Bunların hepsi yıllar içerisinde, birbiriyle tozlanarak yeni türlerin ortaya çıkmasına sebep olmuş ve sonuçta yarımadanın iklimine, toprağına uyum sağlamış güçlü, lezzetli, verimli türler ortaya çıkmıştır.

  Yeni bir tür ortaya çıktığında eğer farklı bir özelliği varsa, mesela, diğerlerinden daha çok mahsul veriyor ise veya diğerlerinden daha iri bademi varsa, veya daha erkenciyse ya da daha dayanıklıysa onu keşfeden çiftçi hemen ona bir isim vermiş, yani bir yerde onu tescil etmiş. Mesela “Karıncalı Payam”, “Puf Payamı”, “Ayvamandal Payamı”... demiş. (Datçalılar bademe payam derler) Bazen de öyle değişik ve değerli bir tür bulmuş ki ona “Nurlu” demiş. İşte bunlar gibi 82 çeşit bademe 82 değişik isim vermişler. Tüm bu çeşitler de Datça’yı dünyada eşi benzeri olmayan bir badem diyarı yapmış.” (DATÇA BADEMİ)

“Datça’daki 82 badem türü de erkencidir ve Datça iklimine tamamıyla uyum sağlamıştır. Bazı türler aralık ayında çok erken çiçek açmaya başlarlar, diğerleri de en geç şubat ortasına kadar açarlar. Bu sayede ağaçlar, en çok su ve besine ihtiyaç duydukları badem tanelerinin gelişimi döneminde bahar yağmurlarından faydalanırlar. Hazirana geldiğimizde, yağmurlar kesildiğinde badem tanelerinin %90’ı oluşumunu tamamlamış olur.

Dünyanın geri kalan bölgelerindeki türler genellikle mart sonrasında çiçek açarlar ve yaz boyu sulamaya ihtiyaç duyarlar. Datça bademleri Datça dışında yetiştirildiklerinde verim vermezler, çünkü erkenci karakterleri sebebiyle çiçekleri dona yakalanırlar. Yani tamamen Datça’ya uyum sağlamış yerel türlerdir.” (DATÇA BADEMİ)

Datça bademinin, ABD'den ithal edilen bademden alınan gümrük vergisinin sıfırlanmasından dolayı olumsuz anlamda etkilenip etkilenmeyeceğini sorduğumda, yanıtları şöyle oldu:

Uzmanımız: “Datça'nın havasından, güneşinden ve toprağından dolayı Datça'da üretilen badem çeşitlerinin lezzeti ve aroması farklıdır. Daha uygun fiyatlı olması nedeniyle Sıra Bademi, bademden katma değer üreten pastane ürünlerinde kullanılsa da o da Nurlu ve Ak Badem gibi birinci sınıf bademdir; Datça'da üretilen bademler, 'kuruyemiş' kategorisindedir, çerezliktir. Amerika'da üretilen ve Türkiye'ye ithal edilen bademler ise endüstriyel üretim sürecinde üretilen bademlerdir. Fiyatı daha düşük olsa da çok az üretilen, farklı amaçla aranan, satın alınan ve tüketilen Datça bademini etkilemez.”

Can Usul: “ABD'den gelen badem bizi etkilemez. Datça bademi, çok az üretilir. Çok lezzetlidir. Aroması çok farklıdır.”

Bademden katma değer yaratan ürünler üreten Datçalı esnaf: “Datça'ya Datça dışından ucuz badem girer mi? Girer. Çünkü burada endüstriyel üretim yapan yok. Hepsi iç üretim yapıyor.” dedikten sonra devam etti: “Amerikan bademinin, Datça'da 'badem' imajı yüksek olduğu için, Datça ölçeğinde Datça bademini çok etkileyeceğini zannetmiyorum. Datça bademi, lezzetli bir bademdir. Aroması yüksektir. Yediğin zaman ağzında aroması, lezzeti kalıyor. Havası, toprağı, güneşi... her şeyi etkiliyor bu özelliklerini. Datça bademi, bu aromasından ve lezzetinden dolayı endemik bir üründür. Amerikan bademinde böyle bir aroma ve lezzet yoktur. Amerikan bademi yedin mi bilmiyorum, daha yağlıdır. Datça bademinin yağ oranı daha düşüktür; yağ oranı Datça bademinde %40, Amerikan bademinde %60 civarındadır. Datça'da badem yetiştiriciliği susuz, doğal tarımla yapıldığı için ağaç meyveyi besleyemiyor ama Datça bademinin lezzeti var. Datça bademi, hem fiyatı hem de sertliği nedeniyle, bademde katma değer yaratan ürünlerde kullanılması tercih edilen bir badem değildir. Datça bademi biraz serttir, bu nedenle mesela, kurabiyelerin içerisine bütün halde koymuyoruz. Kurabiyenin içerisinde Amerikan bademi olsa, kütür kütür yersin. Kırık olanına dönüp kimse bakmadığı için, yani 'kırık badem hediye edilmez vs.' olarak görüldüğü için biz onları alıp üretimlerimizde kullanabiliyoruz. Datça'da bademe ulaşmak çok zor; badem çok pahalı. Mesela bizim şu an gördüğün kırık bademlerimizin içerisinde Nurlu, Ak Badem, Sıra bademinin hepsi var. Karışık. Kırıkları aldığımız için biz çok fazla etkilenmiyoruz ama bu yıl bademde çok sıkıntı var. Satıcılar bu yıl çok badem bulamadılar. Sıkıntı büyük.

Bademden katma değer yaratan ürünler üreten bir tüketici olarak şunu söyleyebilirim: Amerikan bademindeki gümrüğün kaldırılması ve fiyatın düşüşü Datça bademini etkilemez, çünkü burasının özel olarak tercih edilen badem çeşitleri var. Datça dışındaki büyük üreticiler, ucuza temin edecekleri için Amerika'dan ithal edilen ürünleri tercih edebilirler.”

Yasin Kolaşin: “Nurlu ile Ak Badem, dünya çapında pahalı bademlerdir. 'Nurlu bademi, dünyanın en pahalı bademi' diyebiliriz. Bunu etkilemez. Çünkü, Amerika'dan gelen bademler daha çok bizdeki Sıra Bademi kalitesinde olan, onların fiyatlarından, hatta bir tık altında satılan bademlerdir.” dedikten sonra ekliyor: “Gümrük vergisinin kaldırılması, evet Datça bademciliğini, Sıra Bademi bazında etkiler ama zaten Datça'da çok küçük bir üretim var. Datça'daki yerel markalar sadece Datça bademi satarlar ise Datça bademciliğini etkilemez. Dışarıdan badem getirtip sattıkları için sıkıntı oluyor.

Tüm dünyada badem fiyatları bademin iriliğine ve lezzetine göre belirlenir. Dünya badem üretiminin %80’ini gerçekleştiren Amerikalılar bu konuda bir ölçek geliştirmişlerdir. Bir onsa (yaklaşık 28 gram) düşen badem sayısına göre iriliği belirlerler. Amerikalıların en iri bademi 1 onsda 18-20 adet aralığındadır. Yani 20 adet badem 28 gram çeker. Nurlu badem ise şu anda dünyanın bilinen en iri bademi olarak, 1 onsda 13-16 adet arasında çekmektedir. Bu fark az değil neredeyse %30-40’lara varan bir irilik ve ağırlık farkıdır.

İriliğinin dünya çapında olmasının dışında daha önce belirttiğimiz Datça’nın susuz tarımı sayesinde eşsiz bir lezzete de sahiptir. Tüm bunlar Nurlu bademin değerini belirler ve arttırır.” (DATÇA BADEMİ)

ANKA Haber Ajansından Abdurrahman Akçal'ın 24.09.2024 tarihli bir haberine göre “Adıyaman'da üreticiler, Cumhurbaşkanlığı kararıyla ABD menşeli pirinç, tütün, badem, ceviz ve Antep Fıstığı gibi temel tarım ürünlerinde ithalat vergilerinin kaldırılmasına tepki gösterdi... Ziraat mühendisi Mehmet Çelebi, alınan kararın özellikle badem üreticilerini olumsuz yönde etkileyeceğini belirterek, 'Badem diyarı Adıyaman ve Türkiye genelinde çiftçiler don, dolu ve kuraklık gibi birçok sorunla zaten boğuşuyor. Tüm bu sıkıntılara rağmen alın teriyle üretim yapan çiftçilerimiz, şimdi bir de ABD'den vergisiz badem ve ceviz ithalatıyla karşı karşıya kaldı. Bu durum yerli üreticinin rekabet şansını ortadan kaldıracak'” dedi.

Uzmanımız, “Cumhurbaşkanı'nın Trump ile görüşme öncesi ABD'den ithal edilen bademden gümrük vergisi alımına son verilmesi nedeniyle” Türkiye'nin bazı bölgelerinde badem üreticilerinin tepki gösterdiklerine dair İnternette haberlere rastladığını söylemekle yetindi.

Bademden katma değer yaratan ürünler üreten Datçalı esnaf: “Şu açıdan etkiler” dedikten sonra devam etti: “Fiyatları düşürür. Amerikan bademi zaten ucuz bir badem. Bundan gümrük vergisi de kalkınca, daha da ucuza alınıp satılacak demektir. Bu nedenle rekabette, benim gibi bademden katma değer üretenler, bir ihtimal daha ucuzunu tercih edebilirler. Bu, bir anlamda Türkiye'ye ne kadar gireceğine bağlıdır. Şu anda Adıyaman bölgesinde ciddi bir badem üretimi var. Piyasayı çok fazla bilmiyorum açıkçası ama o üreticileri etkiler. Biliyorsun, Malatya'da üreticiler kayısı ağaçlarını söktüler. Devlet olarak o üreticilere dedin ki 'geleceğin ürünü badem'. Ağaçlarını söktürdün. Yatırım yaptırdın. Oralarda, bizim burada olduğu gibi 10 tane 20 tane değil ki binlerce, onbinlerce ağaç diktirdin. 'Pazar da var' dedin. Şimdi, Amerikan bademinden gümrük vergisini kaldırıyorsun. Üretici nasıl rekabet edecek? Sen, bu kararınla bu üreticileri savunmasız hale getiriyorsun. Üreticiyi korumak ve dahası teşvik etmek için sübvanse etmen gerekirken, onu yapmıyorsun. Bir de ithal bademden gümrük vergisini kaldırarak, kurşun sıkıyorsun. Bu olay, özellikle Adıyaman bölgesindeki üreticiye kurşun sıkmak gibidir. Gümrük vergisini kaldırmayı bırak, arttırman lazım. O tür ürünler Türkiye'ye girmesin ki Türkiye'de bu ürünleri koruyabilelim, oradan yürüyebilelim. O kafa, o bakış açısı yok. Yarın o insanların umutları kırılacak. Çünkü kaç yıl önce diktiler o ağaçları, ben takip ediyorum, şimdi tam ürün alacaklar, oralarda üretim Datça gibi 1-2 bin ton değil ki, ülke genelinde 200.000 tonluk bir üretim var. Dolayısıyla bu karar ile o bölgelerde bu emeği, bu çabayı gösteren, bu riski göze alan insanlara resmen kurşun sıkılıyor.”

Yasin Kolaşin: “Datça'yı değil ama Türkiye'deki bademciliği olumsuz anlamda etkiler. İthal badem eskiden beri ülkeye giriyor, bazı ünlü markaların sattığı ürünlerin altına bakın, Amerikan malı olduğunu yazar.” “Amerika'da badem fiyatları, geleneksel olarak 10-12 Dolar civarındadır. Yalnız şunu da bilelim: Türkiye'ye bir yıl öncesinin bademlerini de getiriyorlar. Yani yeni çıkan hasattan değil de önceki yılın hasadını daha da ucuza alıp Türkiye'de daha da ucuza satmak gibi fiyatı iyice aşağı çekmeye de çalışıyorlar. Çünkü, Amerika'da bademi bizde olduğu gibi kabuğunda değil, kırıp ondan sonra ışınlamadan geçiriyorlar. Işınlamadan geçirdikleri zaman artık o bademin içerisindeki biyolojik canlılık ölüyor ve badem kurtlanmıyor. Peki, bu sağlıklı bir şey mi? Değil. Ekonomik olarak ise rantabl geliyor onlara. Toplar toplamaz hepsini kırıyorlar, paketliyorlar, ışınlamadan geçiriyorlar. Onların işi bu.”

Yasin Kolaşin, bu konuda söyleyeceklerini söyledikten sonra, “Datça bademinde asıl sorun şu an Amerika'dan ithal edilen bademden alınan gümrük vergisinin kaldırılması değil, elbette bu da önemli ama Datça bademciliğinin bundan çok daha büyük ve önemli sorunları var.” dedi.

(Devan edecek)