NEVZAT ÇAĞLAR TÜFEKÇİ

Milas fuarının açılışının ilk gününde eşimle birlikte fuarı ziyaret ettik. Fuar önceki yıllara göre daha düzenli ve organizeydi. Yiyecek ve içecek satanlar da aynı çatı altındaydı. Ziyaretimiz sırasında, Muğla Salep Üreticileri Birliği standına uğradık. Saleplerinden içtik. Birlik Başkanı Volkan Uygun ve kızı Ziraat Mühendisi Petek’le tanıştık. Salep yetiştiriciliği ve üreticilerinin de bir örgütü olduğunu ilk defa orada öğrendim. Konu, dikkatimi çekti. Salep endemik bir bitki türüydü ve sıcak içecek olarak bir damak zevki vardı ve ayrıca dondurmalara da ayrı bir tat kazandırıyordu.  

Stand ziyaretimiz sırasında Birlik Başkanı Volkan Uygun’la kısa bir söyleşi gerçekleştirdik. Söyleşimiz ders niteliğinde ve alternatif üretim yapmak isteyenler için de yol göstericiydi.

Söyleşi:

-Sizi tanıyabilir miyiz?

-İsmim Volkan Uygun. Muğla İli Salep Üreticileri Birliği Başkanıyım. 2016 yılından beri salep üreticiliği yapıyoruz. Salep üreticiliği yaptığımız ve bu sektörün de gelişmesini düşündüğümüz için, kızımı Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi tıbbi aromatik bitkiler bölümüne yönlendirdik ve oradan mezun oldu. Kızımla birlikte bu işi yapıyoruz. O, bilimsel açıdan üretimimizi planlıyor ve bizi yönlendiriyor.

Tarım Bakanlığından resmi alım ve satış iznimiz var. Bu resmi alım ve satış izni, ülkemizde 22 noktada bulunmaktadır. TÜİK verilerine göre 2024 yılında,  en çok salep üretimi yapılan bölgelerde ikinci sıradayız.

-Birinci sırada olan neresi?

- Birinci sırada Samsun var. 2024 yılında. 2025 verileri bu seneaçıklanacak. Bu sene birinci sıraya geleceğimizi düşünüyoruz. Muğla il genelinde 150 dönüm dikili salep arazimiz bulunuyor.

-Muğla ilinde kaç üretici bu işi bu yapıyor?

-Resmi olarak Birliğimize kayıtlı 73 üretici var. Ayrıca şu anda üretme-geliştirme ve çoğaltma aşamasında olan Muğla genelinde yüz üretici daha var.

-Muğla salebinin özelliği nedir?

-Salebimizin en büyük özelliği, Muğla coğrafyasının sahip olduğu iklim ve toprak özelliği.  Her türlü iklimi yaşadığı için, Türkiye genelinde hangi ile yollarsak yollayalım, adaptasyon sağlayıp orada rahat bir şekilde yetişebiliyor.

- Oralara salebi ne olarak gönderiyorsunuz?

- Fidan olarak veya yumru olarak gönderiyoruz. En yüksek rakımda, 2500 rakımda örtü altında salep yetiştiriciliği yapıyoruz. Sıfır noktasında deniz kenarında da salep üretimi yapılabiliyor. Oralarda da iyi verim alıyoruz.

- Örneğin, bir dönümde üretim nasıl oluyor?

- Bir dönümde 400 kg yumru veya fidan dikimi yapılır. Bu ürün altı ay sonra, yani Ekim ayında dikimini yaparız, Muğla’da, Nisan ayının ortasında ya da sonunda hasadı yapılır. Bu, kendini ikiye veya üçe katlar. İçinde kendi ekeceğimiz tohumu ayırdıktan sonra, maddi gelir olarak, 2025 yılı verilerine göre her şey çıktıktan sonra 1 ile 1,5 milyon lira arasında salep üreticiye kâr bırakır.

- Salep yetiştiriciliği Muğla’da 2016 yılından sonra gelişen bir durum mu?

- Salep 2016 yılında Tarım Bakanlığının Bitkisel Şube Genel Müdürlüğü tarafından düzenlenen bir projeyle Muğla genelinde üreticilere desteklemeli salep dağıtımı yapıldı. Desteklemeyle Muğla’da salebin daha verimli yetiştiği belirlendi. Aslında eskilere gidersek, salebin 940 çeşidinden 800’ünün Muğla doğal ortamında endemik bitki olarak var olduğu ve yetiştiği biliniyor.

-Salebin genel olarak kaç çeşidi var?

-940 çeşidi var.  Bunlar uygun iklim ve toprak koşullarında yetişiyor. Bu türler ayrıca kendi altlarında beşer-onar alt türlere ayrılıyor. 

- Muğla’nın doğal ortamında bu çeşitlerin hepsi var mı?

- Daha önce doğal ortamımızda hepsi vardı. Vahşi söküm dediğimiz, dağdan kaçak söküm yapıldığı için, bu türlerin çoğunu kaybettik. Bunlar endemik bitkilerdir. Devlet tarafından dağdan toplanması yasaklanmıştır. Kaçak sökümün tane/yumru başı 540 bin lira cezası vardır. Bakanlık, salep üretiminin resmi bir şekilde yapılmasını istiyor. Bunun sebebi de vahşi sökümü engellemek, doğadan sökülerek tarlalara dikilmemesini sağlamak. Tarlada üretilenle doğadaki salebin arasında bir lezzet farkı, damak tadı yoktur. Biz Birlik olarak, vahşi sökümle üretim yapılmasına karşıyız ve salebin doğal ortamdaki yaşamının zarar görmemesini istiyoruz.

-Salep üretiminin ülke genelindeki durumu nedir?

-Ülkemiz genelinde 72 ilde üçer-beşer üreticimiz vardır. Büyükşehir Belediyeleriyle çalışıyoruz.

- Muğla Büyükşehir Belediyesi size destek veriyor mu?

-Büyükşehir belediyesi geçen yıl dikim zamanında bizden tohum aldı. Tohumları diktiler. Onları geliştiriyorlar. Onlardan çıkan yumrularla, Büyükşehir’in restoranlarında ve kafelerinde toz salep satışı yapacaklar. İzmir Büyükşehir Belediyesiyle çalışıyoruz. Menemen’de Kadın Kalkınma Kooperatifinde tüketicilere sunuyorlar. Konya Büyükşehir Belediyesi 10 dönümlük alanda deneme dikimi yaptı.

-Muğla’da salep üretimi hangi ilçelerde var?

-Bodrum merkez hariç tüm ilçelerimizde var.

-Milas’taki durum ne?

- Milas’ta da varız. Milas zaten salep için önemli bir nokta. Doğal ortam olarak, Menteşe ve Yatağan’da 20 çeşit varsa, Milas’ta en az 50 çeşit vardır. Vahşi söküm olmasaydı, belki daha fazla bir salep türüne sahip olacaktık. Amacımız hiçbir katkı maddesi olmadan doğadan ve tarlalarımızdan ne çıktıysa, bu ürünü tüketime sunmak. Bu sene Haziran veya Temmuz ayında öğütme ve paketleme tesisimizi kurmayı planlıyoruz. Bu şekilde piyasaya, resmi kurumlara, gross marketlere, büyük zincir marketlere ürünümüzü sunacağız.

-İhracat durumu var mı?

- İhracat devlet tarafından yasak!

-Neden?

- Tarım Bakanlığı, önce iç piyasayı doyurmamız lazım diyor. Salep konusunda iç piyasada büyük bir açık var. Dondurmacılarımız, maalesef gerçek salep yerine başka şeyler kullanıyor. Salep kullanan dondurmacı çok az kaldı. Muğla’da dikim sahalarında salep çoğaldığı anda, dondurmacılarımız da salep bulmakta zorlanmayacak ve dondurmalarında gerçek salebi kullanmayı tercih edeceklerdir.

-Salebin dondurmaya olan katkısı nedir?

-Salep, dondurmaya bir lezzet kattığı gibi tutkunluğunu-yapışkanlığını sağlar. Maraş dondurmasının sertliğinin, çengele asıldığı zaman durmasının nedeni, saleptir. Salep, dondurmayı sıkı yapar.

-Salebin sağlık açısından bir önemi var mı?

- Astım Bronşit, Koah hastalıklarında, bağırsak yolu, mide rahatsızlığı yaşayanlarda, kadın hastalıklarında, özellikle gelişme çağındaki çocuklarda beyin hücrelerinin gelişmesi için çok önemli tıbbi bir bitkidir. Osmanlı ve Selçuklu döneminde padişahlara, vezirlere, saray erkânına haftada bir sefer içirilir veya macun yapılarak yedirilirmiş. Salebin saymakla bitmeyecek çok özelliği ve faydaları var.

- Bu işi yapmak isteyenlere, bir arayış içinde olanlara siz ne tavsiye ediyorsunuz?

-Biz Muğla İli Salep Üreticileri Birliği olarak, yeni başlayacak olan üretici arkadaşlarımıza, Tarım Bakanlığından izinli olarak tohumlarını sağlıyoruz. Bahçelerinin kontrollerini yapıyoruz. Nasıl dikeceklerini, nasıl bakacaklarını söylüyoruz. Bunun eğitimlerini veriyoruz. Ürettikleri ürünü de biz satıyoruz. “Siz üretin, Birlik olarak biz satarız,” diyoruz. Satma veya satın alma garantisi de veriyoruz. Onların yapması gereken sadece üretmek. Birlik olarak geçen seneki üretimimizde, Haziran ayının 3. Haftasında elimizdeki yumrular bitti. Biz bu konuda gelen talebe yetişemiyor, yumru taleplerini karşılamakta zorlanıyoruz. Salep üretimine olan ilgi her geçen gün artıyor. Bu da bizi sevindiriyor.

- Bu işe heves eden ve yeni başlayacaklar için en az kaç metrekare bir yere sahip olmak gerekiyor? Bu iş için büyük bir yer gerekli mi?

- Dönüm, büyük bir rakam. Neden büyük bir alan? Bir dönüme 400 kg salep dikilir. Bu kadar salebin bir dönümdeki işçiliği, tohumu, hayvan gübresi, kumu ve toprak hazırlığı ile 1.200.000 Liralık bir masrafı var. Biz de çiftçilerimize diyoruz ki bu parayı şu anda harcamayın, bu masrafı yapmayın; önce küçük çaplı başlayın, kendi tohumunuzu kendiniz üretin. Salebin altından çıkan yumruların hepsi tohum olarak kullanılabilir.

- Alternatif üretim yapmak isteyenlere bir umut ışığı olması anlamında; en az ne kadar bir toprakla bu işe başlanabilir?

- Elli metrekare. Yani bu ölçekteki bir yer için 15-20 kg bir salep tohumuyla bu işe başlayabilirler. Maddi gücü olanlara, daha büyük ölçekte başlamalarını tavsiye ederiz. Büyük ölçekte başlayanlar, daha çabuk salep satımına başlarlar. Yeni başlayacak olanlara biz her konuda yardımcı olur, onların işini kolaylaştırırız. Birlik olarak hedefimiz; Muğla ilinde salep üretiminin en geniş alanlarda yapılması, üretimin çoğalması, bu endemik bitkiden sağlık açısından herkesin yararlanması ve vatandaşlarımızın yeni gelir kaynaklarına sahip olmasıdır.

İletişim: Birlik Başkanı Volkan Uygun: 0530 702 01 28

xxx

SALEP HAKKINDA!

Salep bitkisi, tarih boyunca hem kültürel hem de besleyici değeriyle öne çıkan nadir bitkilerden biridir. Anadolu topraklarında kök salmış bu zarif orkide türü, yüzyıllardır hem şifa kaynağı hem de içeceklerin vazgeçilmez bileşeni olarak kullanılmaktadır. Kökeni, Türkiye, İran, Yunanistan ve bazı Avrupa ülkelerinin dağlık ve nemli bölgelerine kadar uzanır. Salep, adını aldığı orkide bitkisinin toprak altındaki yumrularından elde edilen un benzeri bir tozun işlenmesiyle üretilir.

Ormanlık alanlarda, çayırlarda ve kırlarda doğal olarak yetişen salep bitkisi, nemli ve serin iklimleri sever. Türkiye’de özellikle Ege, Akdeniz ve Karadeniz bölgelerinde yoğun şekilde bulunur. İlkbahar aylarında, özellikle Nisan ve Haziran arasında çiçek açan bu bitkiler, doğanın zarif bir parçası olarak dikkat çeker.

Ancak salep bitkisinin güzelliği aynı zamanda kırılganlığını da beraberinde getirir. Aşırı ve kontrolsüz toplanma nedeniyle doğal yaşam alanları ciddi zarar görmüştür. Bu sebeple salep bitkisinin doğadan toplanması artık yasalarla sınırlandırılmıştır. Bu yasak, sadece doğayı korumak için değil, aynı zamanda gelecekte bu bitkinin neslinin devamını sağlamak için de büyük önem taşır.

Salep Bitkisi Nedir? Ne İşe Yarar? Nerede Yetişir?

Salep bitkisi, adını verdiği sıcak içeceğin de temel bileşenidir. Özellikle soğuk kış aylarında içimizi ısıtan o muhteşem salep kokusu, bu orkide türünün köklerinden gelir. Toz haline getirilmiş salep, sütle karıştırılarak pişirilir ve üzerine tarçın serpilerek servis edilir.

Bu geleneksel içecek, sadece lezzetiyle değil, sağlığa olan katkılarıyla da bilinir. Salep, yumuşak yapısı ve doğal içeriği sayesinde boğaz ağrısını hafifletir, öksürüğü yatıştırır ve soğuk algınlığı belirtilerini azaltmaya yardımcı olur. Aynı zamanda sindirimi kolaylaştırır, mideyi rahatlatır ve vücut direncini artırır.

Salep bitkisi yalnızca içeceklerde değil, pek çok alanda kullanılır:

İçecek olarak: Toz salep, Türkiye başta olmak üzere birçok ülkede kış aylarının vazgeçilmez sıcak içeceğidir.

Tatlılarda: Özellikle Maraş dondurmasının o meşhur uzayan kıvamı, salep sayesinde elde edilir.

Muhallebi ve kazandibi gibi tatlılarda: Kıvam artırıcı ve doğal bir bağlayıcı olarak görev yapar.

İlaç sanayinde: İçeriğindeki müsilaj ve nişasta, mide ve bağırsak rahatsızlıklarını hafifletici etkisiyle bazı bitkisel ilaçlarda kullanılır.

Kozmetik sektöründe: Salep özü, cilt bakım ürünlerinde nemlendirici ve yatıştırıcı özellikleriyle tercih edilir.

Kısacası, salep bitkisi yalnızca bir içecek hammaddesi değil; hem doğanın hem de kültürün insana sunduğu çok yönlü bir armağandır.